جان سخن آن كه روانها در روبرو شدن با حقيقتهاى استوار - بر بنيادهاى سرشتها و آمادگىهاى خود - جدائىهائى با يكديگر دارند ، رازهاى پيچيده بر برخى از آنها گران مىآيد و برخى ديگر نيز - براى گنجاندن آن در خويش - كشش و گسترش فراوانى مىنمايد و خيلى ساده است كه گروه نخستين به آنچه نمىداند تن در ندهد و دسته دوم نيز بر بنياد دانش خود نتواند آن چه را به استوارى شناخته ، نادرست انگارد و اين جا ، پاى ناسازگارىها به ميان مىآيد و بازار كين توزى داغ مىشود ؛ ما كوششهائى را كه هر يك از دو گروه به كار انداخته‌اند بزرگ مىداريم زيرا مىدانيم آرمانهائى نيكو داشته و در جستجوى راستى در كناره‌هاى راه گام مىزده‌اند و مىگوئيم : « بر آدمى است كه به اندازهء توان خود بكوشد ولى پيروزى او بر خودش نيست . » هان ! راستى را كه مردمان كانهائى هستند همچو كانهاى زر و سيم ( 1 ) و اين سخن ديگر را نيز چندان از پيشوايان خاندان پيامبر - درود بر ايشان - گزارش كرده‌اند كه نمىتوان گفتار آنان ندانست : « به راستى كار ما يا سخن ما دشوار و پيچيده است كه هيچ كس بر خويشتن هموار نخواهد كرد مگر پيامبرى برانگيخته يا فرشته اى نزديك به آستان خداوند يا كسى كه ايمان آورده و خداوند دل او را در باور داشتن و گرويدن بيازموده » ( 2 ) پس به بدگوئى از دانشمندان كيش خود نمىپردازيم و گستاخى به پيشگاه مردان بينش را روا نمىداريم و هيچ كس را نمىنكوهيم كه چرا به پايگاه كسى كه از او برتر است راه نيافته زيرا « خداوند هيچ كس را جز به اندازهء توانائىاش تكليف نمىكند » ( 3 ) سرور ما فرمانرواى گروندگان - ( ع ) - گفت : « اگر بنشينم و آن چه را از دهان محمد - درود و آفرين خدا بر وى و خاندانش - شنوده‌ام براى شما بازگو كنم از نزد من بيرون

--> ( 1 ) ن - حديثى است كه ميان هر دو گروه - شيعه و سنى - در درستى آن - چون و چرا نيست . ( 2 ) ن - « بصائر الدرجات » از صفار - ص 6 - و اصول كافى ص 216 ( 3 ) سورهء 2 آيهء 286